Onze dierbare Duinen (deel 2 van 9)

Blauw is toegevoegd
Cursief = Overgenomen uit de scriptie van “Het Duinendecreet” van Pauline Van Bogaert

Foto van Rahir in 1928

Aanvankelijk was het stil na WO I wat betreft natuurbescherming. De wederopbouw was primordiaal en omdat gecoördineerd te laten verlopen namen de kustgemeenten voor het eerst zelf de ruimtelijke ordening en stedenbouw in handen. Maar hierdoor werd ook bovengemeentelijk gecontroleerd, door wet  8 april 1919, opdat de gemeenten Plannen van Aanleg (BPA) zouden uit vaardigen waarin de individuele bouw- en wederopbouwvergunningen moesten kaderen. Er werd zelfs voor het eerst bepaald dat de hogere overheden toegestaan werden te  interveniëren in de bouwpolitiek van de gemeenten. Maar dat heeft niet veel gebaat want de bouwdrift en de uitbouw van de toeristische infrastructuur boomde ongestructureerd.
In de lokale besturen zetelden hoe langer hoe meer ondernemers, die meer geïnteresseerd waren in de commerciële ontwikkeling van de kust dan de landbouwers en werklieden van weleer. (cf De Panne scheurt zich af van Adinkerke in 1911). De autochtone kustbewoners vervingen hun traditionele visserijactiviteiten en het duinboeren door de meer winstgerichte toeristische sector waardoor de agrarische druk op het duinlandschap geleidelijk aan verminderde (
laatste tot rond 1950)

De Mol

Ook in De Panne is veel veranderd na den oorlog. De vooroorlogse verkaveling, die nu Dumontwijk genoemd wordt, was zuiver privé. De enige grootgrondeigenaar van de Ollevierduinen uit Veurne had een Franse aannemer gevonden die het wegennet voor de ontsluiting en de verkaveling heeft aangelegd. Hij had het geluk hiervoor beroep te kunnen doen op een goeie architect Albert Dumont die het mooie verkavelingsplan de wijk uitgewerkt heeft (zie hieronder)

Plan getekend door Albert Dumont

Kort na den oorlog is dezelfde architect Albert Dumont zeer actief geweest met nieuwe urbanisatieprojecten voor de Vlaamse Kust. Hij is één van die pioniers geweest om voor dergelijk verkavelingen een Bijzonder Plan van Aanleg (=BPA) op te stellen (werd onder zijn aandringen verplicht in 1925).
Reeds in 1919  had Albert Dumont samen met O. Van Rysselberghe bij de gemeente De Panne een verzoekschrift ingediend om de waardevolle kustduinen te beschermen .tegen de immobilia.
(uit hun “Esquisse de la géographie botanique de la Belgique”. “…De duinen zijn kwalitatief zeer waardevol en moeten eigendom worden van alle Belgen…. ook moet versnippering van bouwwerken vermeden worden..en de verdere ontwikkeling geïntegreerd en gestuurd gebeuren ..ieder gebouw in de duinen tast zijn karakter aan en alleen een verloren vissershuisje is daar echt op zijn plaats…het kwaad is geschied, men moet de schade verder beperken en beschermingsregels vastleggen..alleen de staat kan hieraan iets doen vooral door zelf terreinen op te kopen..de gemeente moeten “comités spéciaux” hebben om de esthetiek van de bouwvergunningen vast te leggen..ook moeten “syndicats” opgericht worden tussen gemeentelijke ambtenaren en immobilia om wildgroei te voorkomen…” .
Maar in dezelfde naoorlogse periode was architect Georges Hobé gemeentearchitect van De Panne. Hij had in België (o.a. Namur) reeds veel mooie projecten gerealiseerd en  heeft hierop geantwoord dat hij in die BPA’s niet geloofde. Hij verwees naar de onteigeningsprocedure voor het vooroorlogse project Schuilhaven in De Panne, dat veel tegenstand ondervond van de familie Bortier-Calmeyn en hij beweerde dat de gemeenteadministratie niet bewust was van de “esthetische waarde” van de duinen en haar rechten en plichten niet kent i.v.m. stedenbouw.
De gemeente De Panne nam ruimtelijk ordening over van de privé maar was nog niet rijp voor natuurbescherming.

Sahara november 2012 (prikkeldraadresten van WO II)

De reeds in 1908 gestichte ‘Koninklijke Vereniging voor Natuur-en Stedeschoon’ (KVNS) laat zich terug horen en bestempelt de nationale overheid en de talrijke gemeentelijke besturen als hoofdverantwoordelijken voor de vernietiging van de duinen. Naar hun mening was de onverschilligheid van de regering te wijten aan de angst om in te druisen tegen het ‘goddelijke’eigendomsrecht’.
In een scherp betoog ‘S.O.S Pour La Defense de la Dune’ werd in 1937 naast de verkavelingskoorts en het gebrek aan een onmisbaar rioleringssysteem, ook de buitensporige vervuiling en beschadiging van het duingebied aan de kaak gesteld.

IMG_6917

Rond 1928 publiceerde Edmond Rahir over zijn geliefde Westhoekduinen  de “Touring Club van België” van deze tijd. De publicaties kwamen er ook op initiatief van de “Koninklijke Vereniging voor Natuur en Stedenschoon” (=KVNS) uit vrees voor de teloorgang van deze duinen. Als fervent landschapsliefhebber nam Rahir vele concrete stappen  bij de nationale overheid om de bescherming van de duinen  te motiveren. In zijn eerste schetsen hieronder zien we duidelijk het dan reeds groeiende compromis met de onverdeeldheid van de eigenaars welke zich in eind van de jaren 60 zou herhalen bij het vastleggen van de Westhoekverkaveling (BPA 1A Westhoek). “..dichtbij de toeristische bebouwing de gronden duur verkopen om aldus een groot stuk natuurgebied te verkrijgen verder af van De Panne-Bad en zodoende aan een redelijke totale gemiddelde prijs te geraken..“. De eigenaars waren ook verliefd op hun Calmeynbos die dan al mocht beschermd worden. Dus ook reeds in 1928 moet E. Rahir contact gehad hebben met de onverdeelde eigenaars Bortier Calmeyn en aldus het compromis-idee aanvaard hebben zodanig dat zijn droom “Parc National” zou kunnen gerealiseerd geraken.

Merk op: vanaf 1891 (overlijdensdatum van de enige erfgenaam Emilie Bortier) heeft het geen zin meer van te spreken van de Bortier-duinen omdat vanaf dan geen enkele erfgenaam nog Bortier noemde. (alle Calmeyn en zeer veel aangetrouwd). Dit was niet het geval met de Ollevierduinen die tot bij het overlijden van “juffrouw Ollevier” in de jaren 80 maar voor 50 % in eigendom waren van de familie Houtsaeger.

Plan van Rahir 1924 voor de duinen van onverdeeldheid van Bortier-Calmeyn

Maar ook de bovengemeentelijke toeristische sector werd zich langzaam bewust dat een slinkend duingebied nefast zou zijn voor hun eigen winkel. De ‘Vlaamse Toeristenbond’ gaf in 1923 dan ook als sensibilisering een reeks van twaalf prentbriefkaarten uit met daarop de bedreigde duinen tussen Oostende, Koksijde en de Panne. In volgend citaat uit 1929 blijkt tevens hun bekommernis om de duinen: ‘Wij eisen dat er een krachtige hand uitgestoken worden om toch de duinen op vele plaatsen te beschermen en in te richten tot toevluchtsoorden van flora en fauna in plaats van ze dwaas in bouwterreinen te veranderen.”

Onder druk van bovenstaande natuurbeschermers kwam toch eindelijk enig gehoor bij de nationale overheid om toch iets te doen. Pasin ondernam op 7 augustus 1931, met de ‘Kaderwet op Monumenten en Landschappen’  een eerste poging om bepaalde landschappen te rangschikken en zodoende veilig te stellen. De  “Koninklijke Commissie voor Monumenten en Landschappen” dient vrij snel, op 19 mei 1932, bij de Minister van Wetenschappen en Kunsten het verzoek in om de bescherming van de 640 ha Calmeyn duinen te legaliseren. De gouverneur van West-Vlaanderen start het door de wet geëist openbaar onderzoek op 28 mei 1932.
Op 2 juli 1933 organiseren “La Société Royale Belge de Géographie” en “La Fédération Nationale pour la Défense de la Nature” een mémorable gidsbeurt in de Westhoekduinen. Een 25 tal notabelen (waaronder onze gloednieuwe burgemeester Dr. Abel De Wulf van De Panne) hebben de ganse dag gewandeld (en naar ’t schijnt goed gegeten in Hotel Terlinck). Men heeft er het plan verdedigd van de “Koninklijke Commissie voor Monumenten en Landschappen”.

Plan 1933 voorgelegd aan de Koninklijke Comissie voor Monumenten en Landschappen

Plan 1932 voorgelegd aan de Koninklijke Commissie voor Monumenten en Landschappen

Dus men gebruikte de techniek die later burgemeester Raf Versteele ook herhaaldelijk zou hanteren: nl de politiekers uitnodigen voor een wandeling in situ. Het plan was een eerste grote compromis om het gebied “Grote Westhoek” (=Westhoekduinen + Calmeynbos (=550 ha), zonder Oosthoekduinen) op te delen in 2 zones. De gronden dichtst bij de bebouwde kom (310ha = 56%)  zouden bouwzone  worden voor villabouw en de westelijke helft dichtst bij de grens (250ha = 44%)  zou BESCHERMD natuurgebied moeten blijven. Het Calmeynbos werd niet als te beschermen voorgesteld maar mocht niet verkaveld worden. (Dus als we de oppervlakte van het bos aftrekken was het compromis ongeveer 50/50). Zeer opmerkelijk is dat men absoluut de tramlijn en de Koninklijke Baan naar Frankrijk wou doortrekken, zelfs door het beschermd  gedeelte. Men moest wel de mooie grote “Dune Blanche” (begin van wat later de “Sahara” genoemd werd) en de “Camp des Romains” ontwijken door een grote bocht naar het zuiden. Pas in de jaren 1933 is immers de kustbaan van Leopold II en de elektrificatie van de kusttram tot in De Panne geraakt. Het grootste bezwaar van E. Rahir tegen de tram was de visuele pollutie door de lelijke trampalen. Men dacht blijkbaar nog niet aan druk verkeer. Merk op dat in de volledige bouwzone reeds de schematische straten ingetekend waren  (niet in het bos zelf dat evenwel niet in als te beschermen wordt voorgedragen; men sprak ook niet over de Oosthoekduinen).

Dit werd het eerste beschermingsproject van België door het KB van 1 maart 1935.  ‘De duinen gelegen tusschen de Noordzee, de Fransche grens, de gemeenten Adinkerke en De Panne’  gerangschikt omwille van kunsthistorische en oudheidkundige waarde.` (men sprak nog niet van natuur).

Van een verregaand beschermingsbesluit kan men echter niet spreken, aangezien het beschermde gebied onafhankelijk van de bestaande duinenreeks, in drie stroken werd opgedeeld. Twee van de drie stroken werden beschikbaar gesteld voor verkaveling en villabouw, behoudens de gestelde voorschriften in verband met de minimumoppervlakte van percelen, bouwhoogte en huistype. Uiteindelijk werd de verdere invulling van deze regelgeving overgelaten aa

n de gemeente zelf, die niet gebaat was met de oprichting van reservaten en de klassering van landschappen. Au contraire, Hans Berquin meent zelfs dat deze wet net de juridische basis legde voor de bebouwing in de Westhoekduinen.
Lees hiervoor het boek “In het Zand Geschreven” door notaris Hans Berquin (een ideaal Kerstboomgeschenk). Het mooiste historisch boek over de Westhoekduinen. Bij de publicatie 75 € nu slechts 49 € in de Standaard Boekhandel.

Op het uiteindelijk plan van 1935 mocht een 3  x groter gebied bebouwd (310ha) worden dan in het KB “BPA Westhoek” van 1970 (110 ha)).
Er was slechts 240ha natuurgebied (vanaf 1957  is dit vergroot tot 340 ha  Westhoekreservaat ). Nog geen sprake van hoogbouw. De tram mocht ook door het 240 ha beschermd natuurgebied. (bij een later gedetailleerd opmetingsplan voor de geplande openbare verkoop 1936 zijn er 10 loten afgebakend: Lot 1 (natuur) =240 ha; Lot 2(bouw)=98 ha; Lot 3(bouw uitgez. Calmeynbos)= 212 ha; Lot 4 (watertoren)= 0,12 ha; Lot 5 = 78 ha; Lot 5,6,7,8,9,10 (Kerkepannebos + percelen waar nu nieuw voetbalveld) = 10 ha; totaal = 640 ha). Het plan gevoegd bij het KB van 1935 toont alleen lot 1 + 2 +3 = 550 ha van de 640 ha (dus niet Oosthoekduinen)
Aanvullend: in het klasseringsbesluit stond ook een bouwbeperking. In de middelste zone mochten mocht gebouwd worden op percelen van minimum 1.000 m2. Op het oostelijk gedeelte percelen van minimum 600 m2
KB 1935

Plan KB 1935

 Toch wel eigenaardig dat -dank zij  de nieuwe kaderwet van 1931 ter bescherming van landschappen  van het totaal “Grote Westhoek”-duinengebied van de familie Calmeyn (=640 ha) slechts 550 ha BESCHERMD LANDSCHAP werden maar dat hiervan slechts 240 ha  (= 37,5%) niet mochten bebouwd worden al de rest werd bouwzone evenwel met beperkingen. (van “natuurgebieden” was dan nog geen sprake).
Het valt op dat ook later quasi geen terreinen verkocht werden in het interbellum in de “Grote Westhoek” tijdens het interbellum. Dat hebben we te danken aan de exposie van het aantal Calmeyn erfgenamen. Men wilde geld en geen zand, maar wegens interne onenigheid kon men enkel de volledige Westhoekduinen op de markt te brengen.  Alfred Orban, een van de vele mede-eigenaars, gaat in 1928 naar de rechtbank . Dit is ook het jaar dat Alexis Dumont uitpakt met zijn ambitieus urbanisatieproject “Calmeyn Plage”.

Calmeyn Plage. Project Alexis Dumont 1928

De rechtbank beslist: ” …billijke verdeling in gelijkwaardige loten of indien niet mogelijk openbare verkoop…”. Na veel gerechtelijk gedoe beslist de rechtbank uiteindelijk (wellicht in 1930?) dat de Calmeynduinen via een openbare verkoop MOETEN verkocht worden om uit onverdeeldheid te geraken.
Maar de gemeente De Panne protesteert. Zij verwijzen hiervoor naar de hangende onteigeningsprocedure van 1913 voor de “Schuilhaven”. De individuele en persoonlijke belangen moeten wijken voor het algemeen belang: nl. de Schuilhaven.
Het heibel hier rond heeft geleid tot aanzienlijke vertraging van de gerechtelijk  geëiste openbare verkoop. Het grote verkavelingsplan met de zeer vele aangrenzende eigenaars is te vinden in bijlage van  het boek van Hans Berquin. Daar ook meer tekst over de juridische afwikkeling. Het was gepland dat de 10 loten zouden openbaar aangeboden op  2 zitdagen in 1937.groene-gordel

Maar een gewiekst vermogend industrieel en zakenman, graaf de Launoit, onderhandelde met alle onverdeelde familie eigenaars. Hij slaagde erin met geld een aanzienlijk aantal eigenaars uit te kopen. (ongeveer 33 van de 46 zie groot stamboomplan in boek van Hans. (= 127/180 ste van de totale onverdeeldheid). Er resteren nog 13 mede-eigenaars die hun eigendom niet verkopen.

Bijlage met stamboom Bortier-Calmeyn (Openklikken)

Samen met Graaf de Launoit en architect Alexis Dumont richten ze een  NV op “West Hoek” (1939). Aldus werden alle 10 loten die voorzien waren voor de openbare verkoop ingebracht in de NV. Voordeel is dat mede-eigenaars geen eigendomsrecht meer hebben maar alleen maatschappelijk aandelen. Nu beslissen de mede-eigenaars niet meer maar de Raad van Bestuur aangeduid door de Algemene vergadering van de aandeelhouders. Dit is veel flexibeler omdat slechts een meerderheid van stemmen nodig is.
Zeer verdacht is dat op de laatste dag van het eerste oorlogsjaar,  nl op 31 december 1940, plots bij Besluit van de Secretaris-Generaal (dan de hoogste bestuurlijke macht) de minister van Openbaar Onderwijs, Marcel Nyns, plots een wijziging op het klasseringsbesluit van 1935 verschijnt. Een essentieel gegeven nl de oppervlakteverdeling wordt plots gewijzigd. Aan het strand komt een stuk bouwzone bij van 11ha welke gecompenseerd worden door een iets groter deel natuurzone van 21 ha het verst van de straten. Dit nieuw stuk unieke bouwzone aan het strand mocht slechts in zijn geheel verkocht worden en daar mocht slechts 1 villa (met bijgebouwen) opgericht worden. Een verbetering is dat de toelating om een baan naar De Panne naar Duinkerke met kusttram dwars door de natuurzone weggelaten is. Hiervoor had “Natuur en Stedenschoon” actie gevoerd en steun gevonden bij minister De Man die oordeelde dat de elke verkeersweg achter de duinen moet lopen.groene-gordel

We mogen ook de acties van Koksijdenaar Freddy Beun niet vergeten die aandrong om de duinen te laten opkopen door de staat. In augustus 1937 schrijft hij een artikel hieromtrent in “Le Coxydois“. Hij maakt een vergelijking met Nederland waar toen reeds vele duinreservaten bestonden, enerzijds aangekocht door de Staat anderzijds door private maatschappijen van Natuurvrienden. Hij noemde het een grote meerwaarde zowel voor toeristen als voor wetenschappers zonder het educatief aspect voor de scholen te vergeten.

Ook in het toeristisch boekje “La Panne-Plage” van 10 juli 1937 stond een bijzondere oproep stond ten voordele van onze mooie duinen.
Idem meerdere oproepen in de “Touring Club”.

Als uitvoeringsbesluit op de wet van 1931 werden slechts twee belangrijke gebieden aan onze kust als landschap beschermd: het Zwin in 1939 en de duinen van de Westhoek in 1935. Men liep echter toen de kans mis, om ook andere evenwaardige duingebieden een dergelijke bescherming te geven (alhoewel niet bedoeld voor natuur maar wel voor landschapsschoonheid)

Besluit: aan de opkomende klachten van natuurminnaars en -beschermers over het natuurbeleid werd nauwelijks gehoor gegeven. Hoewel het wetenschappelijk onderzoek erop vooruitging, en onderzoekers zoals Briquet, Lefevre en Loppens aantoonden hoe waardevol dit natuurlandschap was, bleven de BPA’s geen rekening te houden met de duinen ingevolge het expanderend het kusttoerisme, met slinking en degradatie van het duinlandschap tot gevolg
(in De Panne werden tijdens het interbellum de Houtsaegerduinen tussen de Zeelaan en de Prins Albertlaan volgebouwd en de pijpenkoppen tonen vandaag nog duidelijk aan dat men dit wilde verder verkavelen tot Baaltje. Nog altijd bestaan deze nu beschermde duinen uit een 100-tal kadasterpercelen). Voor de Calmeynduinen werd wegens gerechtelijke tegenstand vanwege de gemeente de verkaveling uitgesteld tot de monsteroverdeeldheid werd opgekocht door een groep onder leiding van Graaf de Launoit zodat de duinen onder beheer van de NV- West Hoek komen)

Een tweede oorlog maakte nog maar eens abrupt een einde aan het dan opkomend natuurbewustzijn.

Bron (cursief):  scriptie van “Het Duinendecreet” van Pauline Van Bogaert
Voor de integrale Scriptie>>>>

WORDT VERVOLGD:
“Na WO II: “Building the Wall” Lees>>>

Advertenties

Over DE BLIEDEMAKER

"Teruggespoelde" echte Pannenoar sinds 1993. Vroeger burgerlijk ingenieur bij ELECTRABEL, nu zelfstandig natuurgids. Het e-mail krantje DE BLIEDEMAKER is gestart in september 2005
Dit bericht werd geplaatst in Natuur. Bookmark de permalink .

4 reacties op Onze dierbare Duinen (deel 2 van 9)

  1. Carlo Heulens zegt:

    superinteressant, dank voor uw bijdragen!

  2. Vilain Willy zegt:

    Dit is TOP, dank je wel José

  3. laforce wilfried zegt:

    Ik heb aandachtig dit artikel gelezen. Super interessant. Zo weet ik iet meer van de geschiedenis van De Panne.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.